Διάστημα και Ευρωπαϊκή Ασφάλεια

Δρ. Ιωάννης Παρίσης

(Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΚΦΡΑΣΗ,  Φθινόπωρο 2006)

Οι προκλήσεις που αντιμετωπίζει η Ευρώπη στα θέματα της ασφάλειας, σε συνάρτηση με τις πολλαπλές δυνατότητες χρήσης του διαστήματος, έχουν δημιουργήσει την ανάγκη επανεκτίμησης του ρόλου της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε σχέση με την εκμετάλλευσή του. Στο πλαίσιο αυτό, η ταχεία ανάπτυξη της Κοινής Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφάλειας (ΚΕΠΠΑ) και της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Ασφάλειας και Άμυνας (ΕΠΑΑ) αξίζει ειδικής προσοχής.

Τον Ιούνιο του 2002, πραγματοποιήθηκε στις Βρυξέλες, συνέδριο με θέμα:  European Space Security Policy and opportunities for commercial involvement”. Στο συνέδριο αυτό, του οποίου την εναρκτήρια ομιλία έκανε ο Γενικός Γραμματέας του Συμβουλίου της ΕΕ και Ύπατος Εκπρόσωπος για την ΚΕΠΠΑ, Χαβιέρ Σολάνα, μίλησαν περισσότεροι από 25 ομιλητές υψηλού επιπέδου, στρατιωτικοί-εκπρόσωποι Υπουργείων Άμυνας, αρμόδιοι του ΝΑΤΟ, στελέχη δορυφορικών κέντρων και υπηρεσιών καθώς και στελέχη βιομηχανιών.

Κατά τη διάρκειά του συνεδρίου αυτού παρουσιάσθηκε για πρώτη φορά το κείμενο με τίτλο «Common Operational Requirements for Global European Earth Observation System by Satellites» που προορίζεται για σκοπούς ασφάλειας και άμυνας. Πρόκειται για μια πολυεθνική στρατιωτική πρωτοβουλία που αναφέρεται στα κοινά επιχειρησιακά χαρακτηριστικά και απαιτήσεις που αποτελούν προϋπόθεση για την ανάπτυξη ενός στρατιωτικού δορυφορικού συστήματος παγκόσμιας παρατήρησης. Κύρια προϋπόθεση συνεργασίας για μία χώρα είναι η ύπαρξη βασικής υποδομής λήψης των εικόνων (επίγειος σταθμός εδάφους και ικανότητες επεξεργασίας – ανάλυσης).

Τα επί μέρους θέματα του συνεδρίου αναφέρονταν στα δορυφορικά μέσα των ευρωπαϊκών χωρών και τη δυνατότητα συμβολής τους στην ΕΠΑΑ, σε στρατηγικά και επιχειρησιακά θέματα, στο αναγκαίο πολιτικό και θεσμικό πλαίσιο για μια ευρωπαϊκή δορυφορική πολιτική, στην παρουσίαση της αποστολής και λειτουργίας του Δορυφορικού Κέντρου της ΕΕ, καθώς και των υφισταμένων και εν εξελίξει προγραμμάτων ανάπτυξης δορυφόρων παρατήρησης.

Το συνέδριο αυτό ήταν  το πρώτο καθαρά ευρωπαϊκό βήμα παρουσίασης, συζήτησης και ανάλυσης των απαιτήσεων, των κατευθύνσεων και των πρακτικών εφαρμογών μιας ευρωπαϊκής διαστημικής πολιτικής με αντικείμενο την ασφάλεια και την άμυνα. Ένα χρόνο αργότερα, στις 25-26 Ιουνίου 2003, οργανώθηκε στο Λονδίνο, Διεθνές Συμπόσιο με θέμα τη χρησιμοποίηση των στρατιωτικών δορυφόρων (“Military Satellite Applications”).

Ευρωπαϊκή Διαστημική Πολιτική

       Το διάστημα για την Ευρώπη, έχει μπει, κατά τα τελευταία χρόνια, σε μια νέα φάση. Πέραν των συμβολικών μάλλον επιτυχιών που εκπροσωπεί η εκτόξευση του πυραύλου Ariane, οι διαστημικές δραστηριότητες έχουν εξελιχθεί, από του να αποτελούν μια ερευνητική προσπάθεια, στο να προσφέρουν μια κρίσιμη τεχνολογική νομιμοποίηση για την Ευρώπη ώστε να δρομολογήσει και να επιτύχει μεγάλο αριθμό στόχων ενσωματωμένων σε πολιτικές που σχετίζονται με την οικονομική ανάπτυξη, την κοινωνία της πληροφορίας, τις υποδομές των μεταφορών, την προστασία του περιβάλλοντος και τη διατήρηση της ειρήνης.

       Το διάστημα τείνει να καταστεί αναπόσπαστο συστατικό του πυρήνα των πολιτικών της ΕΕ. Τα πρώτα οφέλη αυτής της ανάπτυξης παρουσιάζονται ήδη με τις πρωτοβουλίες των προγραμμάτων Galileo και GMES – τα οποία θα αναπτυχθούν στη συνέχεια – για τους τομείς της ναυσιπλοΐας μέσω δορυφόρων και της παρακολούθησης του περιβάλλοντος και της ασφάλειας, αντιστοίχως.

        Η Ευρωπαϊκή Διαστημική Πολιτική (European Space Policy) συνίσταται κυρίως στην Ευρωπαϊκή Στρατηγική για το Διάστημα (European Strategy for Space), το Ευρωπαϊκό Διαστημικό Πρόγραμμα (European Space Programme), τις διαδικασίες υλοποίησης και τους συναφείς προϋπολογισμούς[1]. Μια συστηματική προσπάθεια ξεκίνησε με τη συνεργασία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Διαστήματος (ΕΥΔ), οι οποίες ενώνουν τις δυνάμεις τους για τον σχεδιασμό της μελλοντικής σχέσης της ηπείρου με το διάστημα. Μια κοινή απόφαση καθορίζει τις στρατηγικές που αφορούν τόσο στις επιστημονικές έρευνες όσο και στην εμπορική εκμετάλλευση του διαστήματος, ενώ, παράλληλα, δίνεται έμφαση στη συμμετοχή της ιδιωτικής πρωτοβουλίας με τη συνεργασία μικρών ή μεσαίων επιχειρήσεων.

Η νέα ευρωπαϊκή διαστημική πολιτική καθορίζει τρεις κατευθύνσεις δράσης: την ενδυνάμωση των θεσμών των διαστημικών δραστηριοτήτων, την ενίσχυση αναζήτηση διαστημικών τεχνολογιών αιχμής και την εκμετάλλευση των δυνατοτήτων και ευκαιριών της αγοράς[2].   

 Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Διαστήματος

Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Διαστήματος (ΕΥΔ) ή ESA (European Space Agency), όπως είναι διεθνώς γνωστή, είναι ένας διακυβερνητικός οργανισμός που ιδρύθηκε το 1975, με αρχικό στόχο να συγκεντρώσει τους αναγκαίους πόρους και δράσεις για την ανάπτυξη ενός ολοκληρωμένου επιστημονικού διαστημικού προγράμματος και την κατασκευή μίας ευρωπαϊκής βάσης εκτόξευσης. Αποτελεί μία υπηρεσία ανάπτυξης τεχνολογιών και διαστημικών συστημάτων και ένα εργαλείο για τη συνεργασία διαφόρων ευρωπαϊκών κρατών. Παρέχει στην Ευρώπη τεχνογνωσία και αυτονομία στον τομέα του διαστήματος.

Σκοπός της ΕΥΔ είναι να προωθεί τη συνεργασία μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών στη διαστημική έρευνα και τεχνολογία και τις εφαρμογές της, αποκλειστικά για ειρηνικούς σκοπούς. Κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών, η ΕΥΔ απέδειξε ότι είναι μία χρήσιμη και αποδοτική υπηρεσία, κατευθύνοντας τις δραστηριότητες των κρατών μελών της και αναπτύσσοντας την ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής διαστημικής βιομηχανίας. Τα διαστημικά προγράμματα της ΕΥΔ αναφέρονται κυρίως στις εξής εφαρμογές: δορυφορικές τηλεπικοινωνίες, παρατήρηση της Γης, μετεωρολογία, δορυφορική πλοήγηση, κατασκευή πυραύλων-φορέων και υπηρεσίες φορέων εκτόξευσης.

Μέλη της ΕΥΔ είναι δέκα πέντε χώρες: 13 χώρες μέλη της ΕΕ (δεν μετέχουν η Ελλάδα και το Λουξεμβούργο και τα νέα μέλη της Ένωσης), η Ελβετία και η Νορβηγία. Μόλις προσφάτως, στις 23 Μαρτίου 2004, η ΕΥΔ έκανε δεκτή και την Ελλάδα ως μέλος. Ωστόσο, η διαδικασία δεν έχει ολοκληρωθεί από πλευράς Ελλάδας.

Η έδρα της κεντρικής διοίκησης  της ΕΥΔ βρίσκεται στο Παρίσι. Διαθέτει, επίσης, εγκαταστάσεις σε διάφορα μέρη: ESTEC (European Space Research and Technology Centre) στο Νόρντβικ (Noordwijk) της Ολλανδίας, ESOC (European Space Operations Centre) στο Ντάρμσταντ (Darmstadt) της Γερμανίας, ESRIN (European Space Research Institute) στο Φρασκάτι (Frascati) της Ιταλίας. Πρόκειται για το κύριο κέντρο της ESA για την παρατήρηση της Γης, EAC (European Astronaut Centre) στην Κολωνία της Γερμανίας, Βάση εκτόξευσης της Ευρώπης, στο Κουρού (Kourou) της Γαλλικής Γουιάνας, που λειτουργεί με μέριμνα της Γαλλικής Υπηρεσίας Διαστήματος (CNES), Επίγειοι σταθμοί στο Salmijrvi της Σουηδίας, το Redu του Βελγίου, τη Villafranca Del Castillo της Ισπανίας και το Κουρού της Γαλλικής Γουϊνέας.

Από αρκετούς ειδήμονες υποστηρίζεται, όλο και ποιο έντονα, η ανάγκη αλλαγών, ειδικώς στη σχέση μεταξύ της ΕΥΔ και της ΕΕ, με βάση το γεγονός ότι η ΕΥΔ έχει αποδείξει ότι αποτελεί ένα αποτελεσματικό εργαλείο για τις αντίστοιχες προσπάθειες των Κρατών Μελών. Στο πλαίσιο αυτό διαπιστώνεται όχι απλώς η ανάγκη δημιουργίας θεσμικών οργάνων τα οποία θα μπορούν να λειτουργούn από κοινού, αλλά η διαδικασία θεσμικής σύγκλισης η οποία δεν αποκλείεται να φέρει την ΕΥΔ στο πλαίσιο της συνθήκης της ΕΕ.[3]

Ευρωπαϊκή Στρατηγική για το Διάστημα

Οι προσπάθειες που γίνονται στην Ευρώπη κατά τις τελευταίες δεκαετίες, στον διαστημικό τομέα, έχουν παρακινηθεί από την επιθυμία για απόκτηση αυτονομίας στα θέματα του διαστήματος. Οι προσπάθειες αυτές γίνονται σε διακυβερνητικό πλαίσιο που δημιουργείται από την ΕΥΔ, ως βάσης γνώσης, εμπειρίας και συντονισμού, και τις αντίστοιχες εθνικές υπηρεσίες και βιομηχανίες. Από την πλευρά της ΕΕ, τη σχετική αρμοδιότητα έχει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

Το 1999, μια κοινή στρατηγική του Συμβουλίου της ΕΕ,[4] δημιούργησε ένα πλαίσιο συνεργασίας μεταξύ της ΕΥΔ και της Επιτροπής για την προώθηση των επιδιώξεων στο διαστημικό πεδίο, επ’ ωφελεία των πολιτικών της Ένωσης. Η συνεργασία αυτή αποβλέπει στην υλοποίηση μιας συνεκτικής Ευρωπαϊκής Στρατηγικής για το Διάστημα (European Strategy for Space)[5].

Η Ευρωπαϊκή Στρατηγική για το Διάστημα αποτελεί μία από τις συνιστώσες της Ευρωπαϊκής Διαστημικής Πολιτικής. Η στρατηγική αυτή δίνει τις κύριες κατευθύνσεις για την εγκαθίδρυση μιας συνεκτικής προσέγγισης του διαστήματος στην Ευρώπη. Συνιστά ένα ισχυρό πολιτικό σημείο αναφοράς για δημόσιες και ιδιωτικές δράσεις στο χώρο του διαστήματος και για τις μεμονωμένες και τις συλλογικές προσπάθειες για τη δημιουργία συνεκτικής και αποτελεσματικής διαστημικής υποδομής.

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, με ψήφισμά του, έχει ζητήσει να εξεταστεί η δυνατότητα μετατροπής της ΕΥΔ σε διαστημική υπηρεσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, «γεγονός που θα συνιστούσε σημαντικό βήμα για την εγκαθίδρυση της πολιτικής ασφάλειας και άμυνας»[6].

Κατά τη διάρκεια των τελευταίων ετών η Ένωση κατανόησε πλήρως τη σπουδαιότητα του διαστήματος και ενίσχυσε το ρόλο της στο χώρο αυτό, ιδιαίτερα στη βάση των εφαρμογών εκείνων που είναι χρήσιμες για την υλοποίηση των πολιτικών της. Τέτοιες εφαρμογές, που αποτελούν το κύριο αντικείμενο της Ευρωπαϊκής Στρατηγικής για το Διάστημα, είναι το πρόγραμμα του συστήματος παγκόσμιας δορυφορικής πλοήγησης Galileo και η πρωτοβουλία GMES (Global Monitoring for Environment and Security) για σκοπούς παρατήρησης του περιβάλλοντος και ασφάλειας, καθώς και οι δορυφορικές επικοινωνίες.

Εν τω μεταξύ στα πλαίσια των διαβουλεύσεων μεταξύ της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και της ΕΥΔ, συντάχθηκε μία Πράσινη Βίβλος για την Ευρωπαϊκή Διαστημική Πολιτική (Green Paper on European Space Policy)[7] που εγκρίθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στις 21 Ιανουαρίου 2003. Σκοπός της ήταν η έναρξη διαλόγου για τη μεσοπρόθεσμη και μακροπρόθεσμη χρησιμοποίηση του διαστήματος προς όφελος της Ευρώπης, καθώς και για τις πολιτικές που θα μπορούσαν να ακολουθηθούν στον τομέα αυτό. Απώτερος σκοπός ήταν η σύνταξη ενός σχεδίου δράσης για τη λεπτομερή παρουσίαση των δραστηριοτήτων και του ρόλου που θα πρέπει να αναλάβει κάθε εταίρος που εμπλέκεται στο αντικείμενο του διαστήματος. Μετά από τις διαβουλεύσεις που προηγήθηκαν κατά τα προηγούμενα χρόνια, υπεγράφη Συμφωνία Πλαίσιο μεταξύ της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και της ΕΥΔ στις 7 Οκτωβρίου 2003.[8] Στη συμφωνία αυτή καθορίζονται οι σκοποί, οι αρχές, τα πεδία συνεργασίας και οι τρόποι εφαρμογής τους.

Αυτό το σχέδιο δράσης εκδόθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, τον Νοέμβριο του 2003, με τη μορφή μιας Λευκής Βίβλου[9]. Πρόκειται για ένα κείμενο 59 σελίδων που φέρει τον τίτλο «Διάστημα: ένα νέο ευρωπαϊκό σύνορο για μια διευρυμένη Ένωση. Σχέδιο δράσης για την υλοποίηση της Ευρωπαϊκής Διαστημικής Πολιτικής». Βεβαίως  αυτή  η Λευκή Βίβλος αναφέρεται στο σύνολο της διαστημικής πολιτικής της ΕΕ. Ειδικώς για τον τομέα της ασφάλειας αναφέρεται στη συμβολή του διαστήματος στην ΚΕΠΠΑ, την ΕΠΑΑ και στην πρόληψη και παρακολούθηση ανθρωπιστικής φύσεως κρίσεων.

Ευρωπαϊκά Διαστημικά Προγράμματα

1.    Ανάπτυξη Δορυφορικών Συστημάτων

Στην Ευρώπη, διάφορες χώρες έχουν εκφράσει ενδιαφέρον για την ανάπτυξη ενός κοινού δορυφορικού συστήματος. Για παράδειγμα, η Γερμανία και η Γαλλία θα μοιραστούν τα δεδομένα που προέρχονται από τους νέους στρατιωτικούς δορυφόρους SAR-Lupe και Helios II αντιστοίχως, τους οποίους σχεδιάζουν να θέσουν σε τροχιά από το 2005.

Το σύστημα SARLupe θα χρησιμοποιεί πέντε δορυφόρους των 770 χλγ, σε ύψος περίπου 500 χλμ. Το σύστημα περιλαμβάνει εγκαταστάσεις εδάφους για επεξεργασία και έλεγχο εικόνων και πρόκειται να ολοκληρωθεί το 2007. Η Γερμανία προτίθεται να ενσωματώσει τις πληροφορίες που λαμβάνονται από το σύστημα SAR-Lupe με εκείνες μιας ποικιλίας άλλων συστημάτων του ολοκληρωμένου ευρωπαϊκού συστήματος, περιλαμβανομένων των UAV και του συμμαχικού συστήματος επιτήρησης εδάφους, του γνωστού AGS (Alliance Ground Surveillance).

Το δορυφορικό πρόγραμμα Helios αποτελεί το πρώτο δορυφορικό πρόγραμμα της ΔΕΕ. Αποτελεί τον πρόδρομο για ένα πολυεθνικό ευρωπαϊκό σύστημα παρατήρησης της γήινης επιφάνειας. Το Helios 1 έχει ιδιαίτερη σημασία από πλευράς δυνατοτήτων στρατηγικής ασφάλειας των ευρωπαϊκών χωρών. Τον Φεβρουάριο του 1993 άρχισε η κατασκευή του δορυφόρου Helios 1Α – του πρώτου ευρωπαϊκού στρατιωτικού δορυφόρου και τον ίδιο μήνα του 1994 του Helios 1Β. Ο πρώτος τέθηκε σε τροχιά στις 7 Ιουλίου 1995, σε ύψος 680 χιλιομέτρων, προκειμένου να επιτηρεί καταρχήν την περιοχή μεταξύ του Ατλαντικού Ωκεανού και του Περσικού Κόλπου. Αποστολή του ήταν η ανίχνευση, η αναγνώριση και η εξακρίβωση αντικειμένων στην επιφάνεια της γης, μέσω μιας οπτικής κάμερας. Ο Helios 1B ολοκληρώθηκε στα μέσα του 1996 και εκτοξεύτηκε στις 6 Δεκεμβρίου 1999.

Με σκοπό την εξασφάλιση της λειτουργίας του συστήματος Helios κατά τον 21ο αιώνα, αποφασίσθηκε η ανάπτυξη της δεύτερης φάσης (Helios ΙΙ) με δύο δορυφόρους. Ο πρώτος από τους δύο δορυφόρους Helios II, που κατασκευάζεται από την EADS-Astrium, και φέρει κάμερες αναπτυγμένες από την Alcatel Space, πρόκειται να εκτοξευθεί το 2005. Ο δεύτερος θα ακολουθήσει γύρω στα τέσσερα χρόνια αργότερα. Ο Helios ΙΙ διαθέτει προηγμένης τεχνολογίας όργανα λήψης εικόνας, γεγονός που θα αυξήσει τις δυνατότητες του, με βελτίωση της ευκρίνειας των παραγομένων εικόνων και ικανότητα νυκτερινής επιτήρησης.

Το όλο σύστημα Helios ΙΙ αποτελείται από δορυφόρο σε χαμηλή τροχιά και από επίγειες εγκαταστάσεις, τις οποίες χρησιμοποιούν οι ένοπλες δυνάμεις των χωρών που συμμετέχουν. Το πρόγραμμα Helios ΙΙ θα μπορούσε να αποτελέσει τη βάση για ένα ευρωπαϊκό δορυφορικό κατασκοπευτικό σύστημα, για την υλοποίηση του οποίου ζητήθηκε η συμμετοχή της Γερμανίας, ενώ έγιναν κρούσεις και σε άλλες χώρες με στόχο τον επιμερισμό του κόστους. Προς το παρόν η Γαλλία προχωρεί μόνη της με το Helios ΙΙ, ενώ για το μέλλον αναζητά συνεταίρους μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών, για την ανάπτυξη ενός οπτικού δορυφορικού συστήματος ραντάρ.[10] Ως πλέον πιθανοί συνεταίροι φέρονται η Γερμανία και η Ιταλία.

Η Γαλλία και η Ιταλία έχουν επίσης συμφωνήσει να εναρμονίσουν τα μελλοντικά δορυφορικά προγράμματά τους διπλής χρήσης. Η πρώτη θα συνεισφέρει δεδομένα από δύο δορυφόρους οπτικής απεικόνισης Pleiades και από το σύστημα Helios II. Η δεύτερη θα μεταφέρει δεδομένα από τέσσερις πλατφόρμες Cosmo εφοδιασμένες με radar κατασκευασμένα από την Alenia Spazio. To συνδυασμένο σύστημα θα είναι γνωστό ως Orfeo.  

Στη Γαλλία, διάφορες κυβερνητικές υπηρεσίες προωθούν μια οικογένεια μικροδορυφόρων στα πλαίσια του προγράμματος Myriade. Ο πρώτος από αυτούς, Demeter, με διαστάσεις 60Χ60Χ80 εκ. και βάρος 130 χλγ θα ύπταται σε πολική τροχιά 700 χλμ. Myriade CNES

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, το Υπουργείο Άμυνας και το Εθνικό Διαστημικό Κέντρο της Βρετανίας χρηματοδοτούν από κοινού το πρόγραμμα TopSat, με σκοπό την παρουσίαση ενός μικρού, φθηνού δορυφόρου ο οποίος θα μπορεί να μεταφέρει δορυφορικές εικόνες απευθείας στους χρήστες επί του εδάφους. Το σκάφος κατασκευάζεται από την Surrey Satellite Technology Ltd (SSTL), ο ο δε ηλεκτρονικός εξοπλισμός του σκάφους και των επίγειων εγκαταστάσεων, από τις QinetiQ και Rutherford Appleton Laboratory. Ο TopSat πρόκειται να εκτοξευθεί στα τέλη του 2004.

2.    Το πρόγραμμα δορυφορικής πλοήγησης Galileo

Το σύστημα Galileo[11] προορίζεται να αποτελέσει το ευρωπαϊκό σύστημα παγκόσμιας δορυφορικής πλοήγησης νέας γενιάς, με εφαρμογές που θα καλύπτουν όλα τα συστήματα μεταφορών (οδικών, αεροπορικών, θαλασσίων κλπ). Η πρώτη φάση ορισμού του συστήματος έχει ολοκληρωθεί και το Συμβούλιο Μεταφορών της Ευρωπαϊκής Ένωσης αποφάσισε την περαιτέρω ανάπτυξή του.

Στα πλαίσια της Ευρωπαϊκής Στρατηγικής για το Διάστημα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μαζί με την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Διαστήματος, έχουν καθορίσει ότι το σύστημα Galileo θα έχει παγκόσμια εμβέλεια και θα είναι ανεξάρτητο από την ύπαρξη του αντιστοίχου αμερικανικού GPS (Global Positioning System), αλλά απολύτως διαλειτουργικό με αυτό, και ίσως σε συνεργασία με το ρωσικό GLONASS (Global Navigation Satellite System).

Το Galileo θα αποτελείται από 30 δορυφόρους, ισοκατανεμημένους σε τροχιά 23.000 χλμ. Κατά τις εκτιμήσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ο συνδυασμός αυτός παρέχει την αρτιότερη κάλυψη στις αρκτικές περιοχές, ώστε να ικανοποιείται το αίτημα των σκανδιναβικών χωρών, οι οποίες έχουν θέσει τον συγκεκριμένο όρο ως προϋπόθεση συναίνεσης. Η επιδιωκόμενη ακρίβεια του σήματος είναι 4-12 μέτρα.

Παρά το γεγονός ότι το Galileo δεν σχεδιάσθηκε για να καλύπτει στρατιωτικές ανάγκες, έχει πολλά χαρακτηριστικά που το καθιστούν κατάλληλο για τέτοιες εφαρμογές. Αυτές περιλαμβάνουν «ισχυρή» ανίχνευση σημάτων και κωδικών, μεγαλύτερη κάλυψη στις πολικές περιοχές, ικανοποιητική ισχύ εκπομπής για να διαπερνά τα φυλλώματα, υψηλό ρυθμό δεδομένων για ναυσιπλοΐα. Η εταιρία Thales Avionics, που συμμετέχει στο πρόγραμμα, προβλέπει ότι θα υπάρξουν 500.000 δέκτες του Galileo για 10 χρόνια, για τον εφοδιασμό μεμονωμένων οπλιτών και οχημάτων ξηράς, καθώς και άλλοι 350.000 για κατευθυνόμενα όπλα.

3.    Παγκόσμια Παρακολούθηση για το Περιβάλλον και την Ασφάλεια

Το πρόγραμμα της Παγκόσμιας Παρακολούθησης για το Περιβάλλον και την Ασφάλεια γνωστό ως πρωτοβουλία GMES (Global Monitoring for Environment and Security) αποτελεί κοινή πρωτοβουλία της ΕΕ και της ΕΥΔ στα πλαίσια της Ευρωπαϊκής Στρατηγικής για το Διάστημα. Περιλαμβάνεται σε έγγραφο που συντάχθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και την ΕΥΔ, τον Ιούνιο του 2001[12], με τίτλο: «Ευρωπαϊκή προσέγγιση για την παγκόσμια παρακολούθηση του περιβάλλοντος και της ασφάλειας». Επίσης, ειδική αναφορά γίνεται στη Λευκή Βίβλο.

Η πρωτοβουλία GMES προέκυψε από τις ανάγκες της ευρωπαϊκής κοινωνίας σε πληροφορίες στους τομείς του περιβάλλοντος και της ασφάλειας, με έμφαση στην παγκόσμια αλλαγή κλίματος, στις πιέσεις στο περιβάλλον και στις φυσικές και ανθρωπογενείς καταστροφές. Αποβλέπει στη συνάρτηση των σχετικών με το περιβάλλον και την ασφάλεια αναγκών με τις προηγμένες τεχνικές και επιχειρησιακές δυνατότητες που προσφέρονται από τα επίγεια και δορυφορικά συστήματα παρατήρησης. Κατά συνέπεια, το GMES θα συμβάλλει, εκ παραλλήλου, στην ανάπτυξη της ΚΕΠΠΑ, σύμφωνα με τις προβλέψεις της Διακήρυξης του Πέτερσμπεργκ.

Σύμφωνα με Έγγραφο Εργασίας της ΕΥΔ, ο στόχος είναι να αναπτυχθούν τα επιχειρησιακά συστήματα και υπηρεσίες του GMES μέχρι το 2008. Στο πλαίσιο αυτό μεθοδεύεται η εκμετάλλευση του συστήματος για τους σκοπούς της ΚΕΠΠΑ, σε συνεργασία με τη Γενική Γραμματεία της Επιτροπής, τον ΓΓ/Ύπατο Εκπρόσωπο για την ΚΕΠΠΑ, την ΕΥΔ και των αρμοδίων αρχών των Κρατών Μελών. 

Δορυφορικό Κέντρο της ΕΕ

Το Δορυφορικό Κέντρο – γνωστό και ως SATCEN – ιδρύθηκε αρχικά από τη ΔΕΕ, με έδρα την αεροπορική βάση του Torejon de Ardoz της Μαδρίτης, στα πλαίσια της αυτόνομης ευρωπαϊκής πολιτικής ασφάλειας και άμυνας, με αποστολή την ερμηνεία των εικόνων που αποστέλλονται από δορυφόρους αναγνώρισης-επιτήρησης. Στόχος ήταν να καταστεί ο πυρήνας του ευρωπαϊκού στρατιωτικού δορυφορικού συστήματος παρατήρησης. Ειδικότερα, στην αποστολή του Κέντρου περιλαμβάνονταν η ανάπτυξη μεθόδων φωτοερμηνείας, η εκπαίδευση ειδικών στην ανάλυση εικόνων και η υλοποίηση αποστολών που αφορούν στην επαλήθευση των συμφωνιών αφοπλισμού, την παρακολούθηση κρίσεων και τη διαχείριση του περιβάλλοντος. Αργότερα, στις αρχικές αποστολές προστέθηκαν και η ανάγκη συλλογής πληροφοριών που έχουν σχέση με τις ανθρωπιστικές αποστολές, αποστολές διατήρησης της ειρήνης, θαλάσσια επιτήρηση και διαχείριση κρίσεων.

Η εγκατάστασή του στη Μαδρίτη πραγματοποιήθηκε στις 28 Απριλίου 1993. Μια μέρα πριν, υπογράφηκε ένα μνημόνιο (ΜοU) μεταξύ Γαλλίας, Ιταλίας, Ισπανίας και της ΔΕΕ, σύμφωνα με το οποίο οι χώρες αυτές θα μπορούσαν να λαμβάνουν πληροφορίες από τον δορυφόρο Helios Ι, από τον χρόνο εκτόξευσής του. Στο πλαίσιο της αναπτυσσόμενης κοινής εξωτερικής και αμυντικής πολιτικής της ΕΕ και της απορρόφησης και ενσωμάτωσης από αυτήν, όλων των επιχειρησιακών αρμοδιοτήτων της ΔΕΕ, το Δορυφορικό Κέντρο περιήλθε, από το 2002, στην ΕΕ και υπήχθη στην αρμοδιότητα του Συμβουλίου.

Κατά το πρώτο ήμισυ του 1999, που περιλάμβανε τις 78 ημέρες της επιχείρησης του ΝΑΤΟ στο Κόσοβο, περίπου το 80% των πόρων του Δορυφορικού Κέντρου διατέθηκε για την επιτήρηση του Κοσόβου. Από το σύνολο των 63 αναφορών που παρήχθησαν από το Κέντρο, 22 βασίσθηκαν σε εικόνες του δορυφόρου Helios Ι. Επίσης το Κέντρο ανέπτυξε Σύστημα Γεωγραφικών Πληροφοριών (GIS) του Κοσόβου το οποίο κάλυψε τις ανάγκες των χωρών μελών, της ΕΕ, του ΝΑΤΟ και του ΟΑΣΕ.

Επιπτώσεις στην ευρωπαϊκή ασφάλεια

Στη Λευκή Βίβλο της ΕΕ για το διάστημα, που αναφέρθηκε προηγουμένως, επισημαίνεται ότι «η διαστημική τεχνολογία, οι υποδομές και οι υπηρεσίες συνιστούν ουσιώδη υποστήριξη της ΚΕΠΠΑ συμπεριλαμβανομένης και της ΕΠΑΑ». Η τελευταία έχει ανάγκη πρόσβασης σε κατάλληλα συστήματα και υπηρεσίες που κάνουν χρήση του διαστήματος και της αντίστοιχης διαστημικής τεχνολογίας, τόσο λόγω των στρατηγικών δυνατοτήτων που παρέχουν όσο και λόγω της δυνατότητας που δίνουν για αυτόνομη λήψη αποφάσεων. Επί του θέματος έχει εκφράσει το ενδιαφέρον της η Στρατιωτική Επιτροπή της ΕΕ, ενώ από την πλευρά της η Επιτροπή Πολιτικής και Ασφάλειας της ΕΕ έχει συστήσει την σε βάθος εξέτασή του ώστε να εξασφαλισθεί ότι η ασφάλεια και οι αμυντικοί προσανατολισμοί θα λαμβάνουν υπόψη τους τη διαστημική πολιτική της ΕΕ και τα σχετικά προγράμματα. 

Από πολιτικής και στρατηγικής πλευράς, η Ευρώπη έχει ανάγκη διαστημικών δυνατοτήτων ώστε να επιτύχει τους αντικειμενικούς της σκοπούς στην πολιτική ασφάλειας και άμυνας, αλλά επίσης να είναι σε θέση να διατηρήσει το ρόλο της ως παγκόσμιου παίκτη διαστημικής πολιτικής. Οι κύριοι τομείς της διαστημικής στρατηγικής της Ευρώπης εντοπίζονται σε τρεις κυρίως δραστηριότητες: το πρόγραμμα Galileo, το πρόγραμμα GMES και τις δορυφορικές επικοινωνίες. Για την εξυπηρέτηση και υποστήριξη αυτών των δραστηριοτήτων αναπτύσσονται δορυφορικά συστήματα καθώς και οι αντίστοιχες τεχνολογίες.

Ένα σημαντικό πρόβλημα προκύπτει από την έλλειψη συντονισμού των διαφόρων προγραμμάτων, γεγονός που έχει επίδραση και στη βιομηχανία. Ένα κλασσικό παράδειγμα αποτελεί το ότι, στο πεδίο των στρατιωτικών διαστημικών εφαρμογών, υπάρχουν στην Ευρώπη πέντε προγράμματα για δορυφόρους επικοινωνιών και τρία για δορυφόρους παρατήρησης, καθένα των οποίων βασίζεται στη δική του τεχνολογία, καθιστώντας έτσι δυσχερή την διαλειτουργικότητα.  Στην πράξη, τα συστήματα αυτά αναπτύχθηκαν χωρίς συντονισμό: σε κανένα στρατιωτικό τομέα δεν υφίσταται ένα ευρωπαϊκό επιχειρησιακό σύστημα.

Η δυνατότητα ανάπτυξης της παρουσίας της ευρωπαϊκής ασφάλειας και άμυνας στο χώρο του διαστήματος απαιτεί προσεκτική αντιμετώπιση των εξής[13]:

  • Η παρουσία αυτή λαμβάνει χώρα σε ένα μεταβαλλόμενο ευρωπαϊκό πολιτικό πλαίσιο, με δεδομένο ότι ο καθορισμός των Headline Goals στοχεύει στην διαμόρφωση Ευρωπαϊκής Δύναμης Ταχείας Αντίδρασης.
  • ΟΙ διαστημικές τεχνολογίες, όπως η τεχνολογία πληροφοριών, βρίσκονται σε στάδιο βαθιών αλλαγών που βασίζονται σε σταθερές βελτιώσεις της αναλογίας κόστους/απόδοσης των ηλεκτρονικών απαρτίων καθώς και των βελτιώσεων στην αρχιτεκτονική των συστημάτων που καθιστά δυνατό το συνδυασμό διαφορετικών συστημάτων.
  • Για όλους τους εμπλεκόμενους του στρατιωτικού τομέα,  η απόκτηση και η αυξημένη χρήση όλων των ειδών των πληροφοριών είναι αναγκαία σε όλες τις «σύγχρονες» στρατιωτικές επιχειρήσεις.
  • Η σύγκλιση αυτών των τεχνικών αναπτύξεων και των νέων απαιτήσεων δείχνει να πιέζει προς την κατεύθυνση της ανάδειξης του ρόλους του διαστήματος ως πρωταρχικού στρατηγικού αμυντικού εργαλείου.
  • Οι ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες είναι προφανές ότι δεν αποτελούν εξαίρεση. Στην πράξη, το μέγεθος της σπουδαιότητας των επιλογών αυξάνει τη δυσκολία της δόμησης μιας ευρωπαϊκής στρατιωτικής διαστημικής παρουσίας.

Τα υφιστάμενα GNSS έχουν σημαντικές στρατιωτικές εφαρμογές. Σήμερα, οι εφαρμογές αυτές, πέραν του παραδοσιακού ρόλου της παροχής πληροφοριών θέσης και διεύθυνσης, συμβάλλουν, σε συνεργασία με άλλες τεχνολογίες, στη κατεύθυνση «έξυπνων» πυρομαχικών κλπ. Επίσης, η δυνατότητα του συγχρονισμού των κινήσεων διαφόρων μονάδων στο πεδίο της μάχης – από το διάστημα, τη θάλασσα, την ξηρά και τον αέρα – παρέχει στους σημερινούς και τους μελλοντικούς επιχειρησιακούς διοικητές υψηλό επίπεδο γνώσης και ελέγχου της κατάστασης.

Ειδικώς σε ότι αφορά στο Galileo, το σύστημα αυτό θα δώσει στους Ευρωπαίους διαμορφωτές πολιτικής τη δυνατότητα απόκτησης των απαραίτητων στοιχείων και πληροφοριών για την λήψη αποφάσεων και το χειρισμό κρίσεων, τόσο στο πλαίσιο της ΚΕΠΠΑ όσο και στο πλαίσιο της ΕΠΑΑ[14]. Για την ανάπτυξη της Ευρωπαϊκής Δύναμης Ταχείας Αντίδρασης, η πρόσβαση στο Galileo θα ενισχύσει την  επιχειρησιακή απόδοση. Για παράδειγμα, κατά τη διάρκεια επιχειρήσεων τύπου Πέτερσμπεργκ[15], χαμηλής έντασης, το Galileo θα μπορούσε να χρησιμεύσει για την παρακολούθηση των κινήσεων των στρατευμάτων, τη διευκόλυσνη των μεταφορών εφοδίων, κλπ. Σε περιπτώσεις επιχειρήσεων υψηλής έντασης που απαιτούν τη χρήση δύναμης, το σύστημα θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για παραδοσιακές αποστολές παγκόσμιας δορυφορικής ναυσιπλοΐας (GNSS)[16], όπως σχεδίαση διοικητικής μέριμνας, στοχοποίηση και κατεύθυνση πυρομαχικών κ.ά.

Για την ΕΕ, ο τομέας του διαστήματος ανήκει στην αρμοδιότητα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου. Παράλληλα η ΕΥΔ έχει αποδειχθεί ένα αποτελεσματικό εργαλείο για τις προσπάθειες των Κρατών Μελών. Η αποτελεσματικότητα αυτή δεν θα πρέπει να αποδυναμωθεί αλλά θα πρέπει να επεκταθεί σε προγράμματα σχετικά με την ευρωπαϊκή αμυντική πολιτική και ειδικώς σε ότι αφορά την τεχνολογία διπλής χρήσης, τα συστήματα και τη βιομηχανία. Τα διαστημικά συστήματα αποτελούν τα κύρια μέσα συλλογής, αποστολής και διανομής πληροφοριών σε παγκόσμια κλίμακα. Είναι προφανές ότι χωρίς  τα κατάλληλα διαστημικά μέσα η εξέλιξη της ΕΠΑΑ θα είναι ατελής. Αντίθετα η παρατήρηση μέσω δορυφόρων θα παίξει σημαντικό και κρίσιμο ρόλο στην περαιτέρω εξέλιξή της[17].

Επίλογος

Η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει την τεχνολογική και οικονομική βάση προκειμένου να φθάσει στο επιθυμητό επίπεδο στο πεδίο του διαστήματος και να καταστεί ισότιμος παίκτης με τις άλλες μεγάλες δυνάμεις στο χώρο αυτό. Ωστόσο, για να γίνει αυτό πραγματικότητα πρέπει να υπάρξει πρόοδος σε κάποιους παράγοντες που επηρεάζουν τη διαστημική δραστηριότητα της Ευρώπης. Μεταξύ αυτών μπορούν να αναφερθούν η χρηματοδότηση η οποία μπορεί να προέλθει από τον προϋπολογισμό της ΕE και της ΕΥΔ, η εμπλοκή του ιδιωτικού τομέα, με ανάλογες επενδύσεις (επιχειρήσεις, τράπεζες, βιομηχανία, κλπ), η πολιτική διάσταση που αναφέρεται στη λήψη των κατάλληλων μέτρων ασφάλειας του προγράμματος.

Παράλληλα, επιβάλλεται η ανάπτυξη ενός διαλόγου για θέματα ασφάλειας μεταξύ των Γενικών Διευθύνσεων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, του Γενικού Γραμματέα/Ύπατου Εκπροσώπου για την ΚΕΠΠΑ, του Γενικού Διευθυντή της ΕΥΔ και των αντιστοίχων αρχών των κρατών μελών. Επίσης θα πρέπει να αντιμετωπισθεί η διεθνής διάσταση του θέματος που αφορά σε συμφωνίες με τις ΗΠΑ και τη Ρωσία για τη διαλειτουργικότητα των αναπτυσσόμενων συστημάτων δορυφορικής πλοήγησης, και προώθηση της συνεργασίας με τρίτες χώρες.

Επιπλέον των παραγόντων αυτών, χρήσιμη θα ήταν η ανάπτυξη ενός Ευρωπαϊκού Σχεδίου Ραδιο-ναυσιπλοΐας, στο οποίο θα ενταχθούν όλα τα μέσα ναυσιπλοΐας της Ευρώπης και εξασφάλιση τυποποίησης στη λειτουργίας τους, η εγκαθίδρυση αποτελεσματικών οργανισμών, θεσμικών διευθετήσεων και διαδικασιών για την είσοδο μετόχων, τον καθορισμό των αναγκών των χρηστών και την ανταπόκριση σ΄ αυτές.

Χάρη στη διαστημική έρευνα δεκαετιών και κυρίως χάρη στην ΕΥΔ, η Ευρώπη έχει επιτύχει σε μεγάλο βαθμό την αυτάρκεια και αυτονομία της στον τομέα της διαστημικής τεχνολογίας και έχει καταστεί μείζων φορέας, ιδιαίτερα στον τομέα των πυραύλων εκτόξευσης δορυφόρων και των διαστημικών πλατφορμών. Για να έχουμε, ωστόσο, ένα μέτρο σύγκρισης, σημειώνουμε ότι, σύμφωνα με στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ο κύκλος εργασιών στο χώρο των διαστημικών εφαρμογών, κατά τα τελευταία χρόνια, κυμαίνεται μεταξύ 5,5-6,0 δις ευρώ για την Ευρώπη και περίπου 35 δις ευρώ για τις ΗΠΑ. Είναι προφανές ότι η κατάσταση αυτή βαθαίνει το χάσμα μεταξύ της Ευρώπης και των ΗΠΑ στο χώρο των διαστημικών τεχνολογιών.

Πέραν όμως του κρισίμου ρόλου της εκμετάλλευσης του Διαστήματος για τους ευρωπαϊκούς στόχους και πολιτικές, οι διαστημικές εφαρμογές δίνουν επίσης απαντήσεις στις αναδυόμενες ανάγκες ασφάλειας και άμυνας οι οποίες προωθούνται πλέον από την ΚΕΠΠΑ και την ΕΠΑΑ. Το πρόγραμμα Gallileo και η συναφής πρωτοβουλία για την Παγκόσμια Επιτήρηση για το Περιβάλλον και την Ασφάλεια (GMES) θεωρούνται ζωτικής σημασίας για την ανάπτυξη μιας αυτόνομης ευρωπαϊκής πολιτικής στον τομέα της άμυνας και της ασφάλειας και υπογραμμίζουν την ανάγκη για ένα ενισχυμένο ρόλο της Ευρώπης στο Διάστημα. 

 


[1] Towards a European Space Policy. The European Commission and the European Space Agency Joint Task Force Report. COM (2001)718 final, 7/12/2001, σελ.34.

 [2] Europe and Space: Turning to a new chapter, COM (2000) 597 final, σελ.12.

[3] Σε έκθεσή τους προς τον Γενικό Διευθυντή της ΕΥΔ, ομάδα προσωπικοτήτων υψηλού επιπέδου, αποτελούμενη από τον πρ. πρωθυπουργό της Σουηδίας, τον πρόεδρο της Credit Lyonnais και τον πρ. πρωθυπουργό της Βάδης-Βιτεμβέργης, επισημαίνουν την ανάγκη ένταξης της ΕΥΔ στο θεσμικό πλαίσιο της ΕΕ και προτείνουν αλλαγές στη δομή της διαστημικής πολιτικής της ΕΕ, ώστε να υπάρξει ενιαία στρατηγική ΕΕ/ΕΥΔ και κοινά προγράμματα. (“Towards a Space Agency for the European Union, December 2000, report by Carl Bildt, Jean Peyrelevade, Lothar Spath to the ESA Director General).

  [4] 2112th EU Council meeting – Research (Brussels, 2 December 1999).

 [5] COM (2000) 597 final and ESA/PB-EO (2001) 56, rev I – Joint Commission-ESA document on the European Strategy for Space.

 [6] Parliament Resolution, 17 January 2002, PR TAPROV (2002) 0015 “Europe and Space”.

 [7] COMMISSION OF THE EUROPEAN COMMUNITIES, Brussels, 21 January 2003, COM (2003) 17 final,.

 [8] COUNCIL OF THE EUROPEAN UNION, Brussels, 7 October 2003, (OR. en) 12858/03, RECH 152 OC 589 Council Decision on the signing of the Framework Agreement between the European Community and the European Space Agency 

[9] COMMISSION OF THE EUROPEAN COMMUNITIES, Brussels, 11 November 2003, COM (2003) 673 WHITE PAPER – Space: a new European frontier for an expanding Union. An action plan for implementing the European Space policy.

 [10] Η Γαλλία έχει περιλάβει τις δυνατότητες παροχής δορυφορικών υπηρεσιών του συστήματος Helios ΙΙ, στις συνεισφορές της για την επιχειρησιακή ανάπτυξη της Ευρωπαϊκής Δύναμης Ταχείας Αντίδρασης.

[11] Galileo: involving Europe in a new generation of satellite navigation services. COM (1999) 54 final, 10 Feb 1999.

 [12] COM (2001) 609 final, Global Monitoring for Environment and Security (GMES).

[13] Space and security policy in Europe, Stefano Silvestri, Institute for Security Studies, Occasional Papers no 48, December 2003.

 [14] The Galileo satellite system and its security implications, by Gustav Lindstrom with Giovanni Gasparini, Institute for Security Studies, Occasional Papers no 44, April 2003.

[15] Διακήρυξη του Πέτερσμπεργκ: Η αντίστοιχη παράγραφος αναφέρει ότι «Πέραν της συνεισφοράς για την κοινή άμυνα, σύμφωνα με το άρθρο 5 της Συνθήκης της Ουάσιγκτον και το άρθρο V της τροποποιημένης Συνθήκης των Βρυξελλών, στρατιωτικές μονάδες των κρατών μελών της ΔΕΕ, ενεργώντας υπό την ΔΕΕ, θα ήταν δυνατόν να χρησιμοποιηθούν για αποστολές ανθρωπιστικές και διάσωσης, αποστολές ειρηνευτικές, αποστολές χειρισμού κρίσεων, συμπεριλαμβανομένης και της επιβολής της ειρήνης».

 [16] Global Navigation Satellite System

 [17] Towards a Space Agency for the European Union, December 2000, report by Carl Bildt, Jean Peyrelevade, Lothar Spath to the ESA Director General.

Advertisements
This entry was posted in Διάστημα, Ευρωπαϊκή Ασφάλεια και Άμυνα and tagged , , , , , , , , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s