Προς μια ευρωπαϊκή στρατηγική αντίληψη και κουλτούρα

Δρ. Ιωάννης Παρίσης

(Δημοσιέυθηκε στο περιοδικό «ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΚΦΡΑΣΗ», τ. 73, Β’ Τρίμηνο 2009)

  Έχει γίνει ευρύτερα δεκτό ότι μόνο μία Ευρωπαϊκή Πολιτική Ασφάλειας και Άμυνας (ΕΠΑΑ) που προοδευτικά θα καθίσταται ισχυρότερη, με παρουσία στο παγκόσμιο περιβάλλον, θα δώσει τη δυνατότητα στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) να καλύψει το κενό που υφίσταται μεταξύ του περιβάλλοντος ασφάλειας της Ευρώπης και των ακόμη ανεπαρκών πόρων της για την ασφάλεια. Το κενό αυτό δεν μπορεί να καλυφθεί μέχρις ότου τα κράτη μέλη της Ένωσης συγκλίνουν και εναρμονίσουν τις εθνικές τους στρατηγικές αντιλήψεις σε μια ενιαία στρατηγική αντίληψη της ΕΕ. Η Ευρωπαϊκή Στρατηγική Ασφάλειας αποτέλεσε το πρώτο βήμα προς την κατεύθυνση αυτή.  Πράγματι, η συμφωνία για το που, πότε, πως και γιατί η Ευρώπη θα αναλαμβάνει δράση, αποτελεί τη  βάση για μια αποτελεσματική ασφάλεια και άμυνα. Κατά συνέπεια, οι αποφάσεις των κρατών μελών σχετικά με τη συνεισφορά τους προς την κατεύθυνση της ενιαίας στρατηγικής αντίληψης, είναι εκείνες που θα δώσουν ανάλογες δυνατότητες στην ΕΕ και κατ’ επέκταση στην ΕΠΑΑ.

Με τον όρο στρατηγική αντίληψη (strategic concept) εννοούμε τον τρόπο ενεργείας που γίνεται αποδεκτός ως αποτέλεσμα της εκτίμησης της στρατηγικής κατάστασης. Αποτελεί μια διατύπωση του τι πρέπει να γίνει υπό ευρεία έννοια, αρκετά ευέλικτη ώστε να επιτρέπει τη χρήση της στο πλαίσιο των στρατιωτικών, διπλωματικών, οικονομικών, ψυχολογικών και άλλων μέτρων τα οποία απορρέουν από αυτή.[1] Η στρατηγική αντίληψη παρέχει συνολική κατεύθυνση για την ανάπτυξη λεπτομερών στρατιωτικών σχεδίων και πολιτικών. Περιγράφει τους σκοπούς και της αποστολές και εξετάζει τις στρατηγικές επιπτώσεις τους υπό το φως του εξελισσόμενου στρατηγικού περιβάλλοντος και των συναφών προς την ασφάλεια προκλήσεων και κινδύνων. Εξετάζει επίσης το ρόλο των άλλων κύριων παραγόντων που συμβάλλουν στην σταθερότητα και ασφάλεια, όπως είναι η πρόληψη των συρράξεων και η διαχείριση κρίσεων, η σύμπραξη, η συνεργασία και ο διάλογος, η διεύρυνση, ο έλεγχος των όπλων, ο αφοπλισμός και η μη διασπορά. Η στρατηγική αντίληψη δίνει επίσης κατευθυντήριες γραμμές για τις δυνάμεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης βασιζόμενες στις αρχές των στρατηγικών της Ένωσης και των χαρακτηριστικών των ευρωπαϊκών δυνάμεων.  

Μια σημαντική εξέλιξη θα ήταν η δυνατότητα αποτελεσματικότερου συντονισμού των θεμάτων ασφάλειας στο ανώτατο πολιτικό επίπεδο. Για το σκοπό αυτό θα μπορούσε να συσταθεί ένα «Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Ασφαλείας» (ή Συμβούλιο Ασφαλείας της ΕΕ) το οποίο θα ενσωμάτωνε τη σημερινή Επιτροπή Πολιτικής και Ασφάλειας. Αυτό το Συμβούλιο Ασφαλείας θα πρέπει να οργανωθεί και σχεδιαστεί κατά τρόπο ώστε να επιτυγχάνει την ισορροπία μεταξύ της επιχειρησιακής αποτελεσματικότητας και της πολιτικής νομιμοποίησης και να έχει την αρμοδιότητα της ασφάλειας και άμυνας της Ένωσης τόσο από στρατιωτικής όσο και από μη στρατιωτικής πλευράς. Επικεφαλής φυσικά του Συμβουλίου Ασφαλείας θα είναι ο Ύπατος Εκπρόσωπος για την ΚΕΠΠΑ, κυρίως υπό την μορφή που προβλέπει η νέα Συνθήκη της Ένωσης, δηλαδή του Ύπατου Εκπροσώπου της Ένωσης για Θέματα Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφάλειας.

  Από πολλές πλευρές υποστηρίζεται η ανάγκη απόκτησης μιας ευρωπαϊκής στρατηγικής κουλτούρας η οποία θα μπορούσε να συμβάλει στη βελτίωση της συνεργασίας και στη σταδιακή ομογενοποίηση των στρατιωτικών λειτουργιών εντός της ΕΕ, στα πλαίσια της ΕΠΑΑ. Με τον όρο στρατηγική κουλτούρα (strategic culture), εννοούμε ένα σύνολο ιδεών, τρόπων αντίδρασης και προτύπων συνήθων συμπεριφορών τις οποίες μοιράζονται τα μέλη μιας στρατηγικής κοινότητας σε σχέση με την αντίδραση και τη συνεργασία τους προς αντιμετώπιση διαφόρων καταστάσεων ή προκλήσεων.[2] Ειδικότερα με τον όρο «ευρωπαϊκή στρατηγική κουλτούρα» αναφερόμαστε στην απόκτηση ενός κοινού ευρωπαϊκού τρόπου εκτίμησης των κινδύνων και αντίδρασης σ’ αυτούς, βασισμένου στις ευκαιρίες που παρέχονται και τους περιορισμούς που επιβάλλονται από τη γεωστρατηγική θέση, την ιστορία, την παράδοση, την ισχύ και τη δομή της Ευρώπης.[3]

Η ανάλυση σχετικά με την αναγκαιότητα  απόκτησης ευρωπαϊκής στρατηγικής κουλτούρας, λαμβάνει υπόψη της τον χαρακτήρα της Ένωσης και τη θέση της ως εν δυνάμει στρατηγικού δρώντα. Ο καθορισμός της στρατηγικής κουλτούρας ως πολιτικής και θεσμικής δυνατότητας και διαδικασίας διαχείρισης και ανάπτυξης στρατιωτικών δυνάμεων, προσδιορίζεται, μεταξύ των άλλων, και από την έξωθεν αναγνώριση της ΕΕ ως νομιμοποιημένου δρώντα στo στρατιωτικό πεδίο. Είναι προφανές ότι η έννοια της στρατηγικής κουλτούρας δεν αναφέρεται μόνο στον στρατιωτικό τομέα και τους στρατιωτικούς, αλλά αφορά συνολικά την ευρωπαϊκή ηγεσία, καταρχήν την πολιτική, που λαμβάνει αποφάσεις για το σύνολο των πολιτικών της Ένωσης. Πρόκειται δηλαδή για την αλληλεπίδραση της ιδέας της στρατηγικής κουλτούρας, αφενός με την ενδεχόμενη υψηλή στρατηγική της Ένωσης, αφετέρου με συγκεκριμένες πρακτικές  που αναφέρονται στα δόγματα, τις πολιτικο-στρατιωτικές σχέσεις, την απόκτηση στρατιωτικών δυνατοτήτων και την οργάνωση επιχειρήσεων ΕΠΑΑ.[4]

Υπάρχει μια ευρύτερη συζήτηση για την κοινή ευρωπαϊκή στρατηγική κουλτούρα η οποία αναφέρεται σε πολλούς τομείς, αναπτύσσεται σε μάκρος χρόνου και εστιάζει  στην ευρωπαϊκή ιδιαιτερότητα που την διαφοροποιεί από άλλους στρατηγικούς δρώντες, καταρχήν από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η ευρωπαϊκή ιδιαιτερότητα, είναι εμπεδωμένη σε εθνικές κουλτούρες και συμπεριφορικές ιδιαιτερότητες που μπορεί να συγκροτήσουν μια «ευρωπαϊκή στρατηγική κουλτούρα». Η τελευταία θα μπορούσε να αναδείξει νόρμες, αξίες και συμπεριφορές που θα ενισχύσουν την ευρωπαϊκή ιδιαιτερότητα. Πρόκειται κατ’ ουσία για συνάντηση διαφόρων εθνικών οπτικών από όπου μπορεί να προκύψουν κοινές οπτικές  (κουλτούρα διαλόγου για το τι είναι σημαντικό για την ΕΕ) που να λαμβάνουν υπόψη την ευρωπαϊκή διάσταση και να έχουν ως στόχο την απόκτηση προτύπων ενιαίας στάσης ή τρόπου αντίδρασης στις διάφορες καταστάσεις που αφορούν στην ευρωπαϊκή ασφάλεια.

Πώς είναι δυνατόν να συμβάλλει στην ανάπτυξη της ΕΠΑΑ η απόκτηση ενιαίας στρατηγικής αντίληψης κουλτούρας από την ΕΕ; Θέτοντας το ερώτημα κατά πόσον η ΕΕ είναι δυνατόν να αναπτύξει ουσιαστική στρατηγική αντίληψη και κουλτούρα, προβάλει η ιδέα της ανθρώπινης ασφάλειας, δηλαδή η ασφάλεια των πολιτών της Ένωσης ως προϋπόθεση και ως βάση για την ανάπτυξη αυτής της κουλτούρας.[5] Κάποια κύρια θέματα γύρω από τα οποία περιστρέφεται η αντίληψη της στρατηγικής αντίληψης και της στρατηγικής κουλτούρας της ΕΕ, μπορεί να είναι[6]:

  • Οι στρατιωτικές δυνατότητες. Η καθιέρωση μιας ενιαίας ευρωπαϊκής στρατηγικής αντίληψης είναι ζωτικής σημασίας προκειμένου να αιτιολογηθεί η απόκτηση δυνατοτήτων που είναι αναγκαίες για τις ανθρωπιστικές και ειρηνευτικές αποστολές που η Ένωση επιθυμεί να αναλαμβάνει.
  • Η ικανότητα αυτόνομης δράσης. Ενώ η ΕΕ έχει αποκτήσει σημαντική εμπειρία από, έστω περιορισμένες, στρατιωτικές και αστυνομικές αποστολές και έχει δημιουργήσει μια συνεχώς αναπτυσσόμενη αναγνώριση και εμπιστοσύνη για ανάληψη δράσης, προκύπτει το ερώτημα κατά πόσο και σε ποιους τομείς αυτές οι εμπειρίες έχουν δημιουργήσει αίσθηση αξιοπιστίας και νομιμοποίησης για αυτόνομη δράση.
  • Η ικανότητα πολιτικο/στρατιωτικής ενσωμάτωσης. Με δεδομένο ότι οι επιχειρήσεις που η ΕΕ πραγματοποίησε στην Αφρική και τα Βαλκάνια, βασίσθηκαν κυρίως σε μια κοινή πολιτικο/στρατιωτική προσπάθεια, τίθεται το ερώτημα κατά πόσο οι διαδικασίες της ΕΕ για τη διαμόρφωση πολιτικής εξασφαλίζουν το κατάλληλο επίπεδο αλλά και βάθος πολιτικο/στρατιωτικής ενσωμάτωσης.
  • Η τυποποίηση των εξοπλισμών. Επιδίωξη της Ένωσης αποτελεί η δημιουργία μιας αποτελεσματικής Ευρωπαϊκής Αμυντικής Τεχνολογικής και Βιομηχανικής Βάσης (EDTIB) στόχος της οποίας είναι η διεύρυνση της συνεργασίας στα θέματα των εξοπλισμών μεταξύ των κρατών μελών.[7] Η επιδίωξη αυτή έχει συμπεριληφθεί στο κείμενο στρατηγικής για τη συνεργασία στους εξοπλισμούς (European Armaments Co-ordination Strategy)[8] για την υποστήριξη της ΕΠΑΑ.
  • Η σχέση ΕΕ-ΝΑΤΟ. Θεωρώντας ότι οι επιχειρήσεις της ΕΕ είχαν σχετικά περιορισμένη χρονική διάρκεια και σκοπό, και ότι σε μεγάλο βαθμό εξαρτιόταν από τη συνεργασία με την Ατλαντική Συμμαχία, τι θα πρέπει να γίνει σχετικά με την εξέλιξη της σχέσης μεταξύ ΕΕ και ΝΑΤΟ;

Αυτή η κοινή στρατηγική κουλτούρα, που στην πράξη σημαίνει κοινή αντίληψη πάνω στα θέματα άμυνας και στρατιωτικής πρακτικής, είναι απαραίτητη να καθιερωθεί σταδιακά μέσα στην ΕΕ, δεδομένου ότι αποτελεί προϋπόθεση για την ευρύτερη και βαθύτερη ανάπτυξη της κοινής πολιτικής ασφάλειας και άμυνας. Βαδίζοντας πάνω στις εμπειρίες και τα δεδομένα της Ατλαντικής Συμμαχίας, η ΕΠΑΑ θα πρέπει να δημιουργήσει το κατάλληλο πλαίσιο λειτουργίας, με ενιαίες διαδικασίες, που θα αρχίζει από τον ενιαίο τρόπο σύνταξης των εγγράφων και θα φθάνει στην κοινή στρατηγική και τακτική αντίληψη  σύνταξης επιτελικών σχεδίων και ανάπτυξης των επιχειρήσεων.[9]

 Ως πρωτοβουλίες που συμβάλλουν στην ανάπτυξη της στρατηγικής κουλτούρας μπορούν να θεωρηθούν οι διμερείς ή πολυμερείς συνεργασίες, κυρίως των ισχυρότερων ευρωπαϊκών κρατών, για τη  συγκρότηση κοινών δυνάμεων με στόχο την παρουσία της ΕΕ σε περιοχές συμφερόντων της και την ανάλογη προβολή ισχύος.[10] Βεβαίως, εκείνο που θα συμβάλει ουσιαστικά στην ανάπτυξη κοινής στρατηγικής κουλτούρας είναι η κατά το δυνατόν στενή επαφή αξιωματικών των κρατών μελών, μέσα από κοινές εκπαιδεύσεις και συνεργασία σε ασκήσεις και επιχειρήσεις. Αυτό σημαίνει περαιτέρω ανάπτυξη και μόνιμη λειτουργία του Ευρωπαϊκού Κολλεγίου Ασφάλειας και Άμυνας (ESDC)[11] καθώς και συγκρότηση μόνιμων στρατηγείων της ΕΕ.

Κάποιες σκέψεις, προερχόμενες κυρίως από τη γαλλική πλευρά και υποστηριζόμενες από τη Βρετανία, αναφέρονται στην ανάγκη συγκρότησης ενός μονίμου πλήρους στρατηγείου – αντί των υφιστάμενων πέντε – με δύναμη 50 επιτελών και δυνατότητα αύξησης σε 150 κατά τη διάρκεια συγκεκριμένης επιχείρησης.[12] Ένα τέτοιο στρατηγείο θα αποτελούσε, κατά κάποιο τρόπο, το «Γενικό Στρατηγείο» της ΕΕ. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι μια ένδειξη επίτευξης ικανοποιητικού επιπέδου κοινής στρατηγικής κουλτούρας στο πλαίσιο της ΕΠΑΑ, θα ήταν όταν πάψουμε να αναφερόμαστε για «πολυεθνικά στρατηγεία» και «πολυεθνικές δυνάμεις» αλλά συνειδητά χρησιμοποιούμε τους όρους «ευρωπαϊκά στρατηγεία» και «ευρωπαϊκές δυνάμεις».


[1] Ορισμός του Υπουργείου Άμυνας των ΗΠΑ και του ΝΑΤΟ (http://usmilitary.about.com/od/glossarytermss/g/s6008.htm)
[2] Colin S, Gray, Strategic culture as context: the first generation of theory strikes back
[3] “Beyond 2010. European Grand Strategy in a Global Age”, Bertelsmann Stiftung, 2007, σ. 40.
[4] Iver B. Neumann & Henrikki Heikka, “Grand Strategy, Strategic Culture, Practice. The Social Roots of Nordic Defence”, Cooperation and Conflict, Vol. 40, No. 1, 5-23 (2005).
 [5] Janne Haaland Matlary, When Soft Power Turns Hard: Is an EU Strategic Culture Possible?” Security Dialogue, Vol. 37, No. 1, 105-121 (2006).
[6] Βλέπε ευρεία ανάλυση του θέματος στο Paul Cornis and Geoffrey Edwards, “The strategic culture of the European Union: a progress report”, International Affairs, Vol. 81, Nο 4, July 2005 , σ. 801-820.
[7] “A STRATEGY FOR THE EUROPEAN DEFENCE TECHNOLOGICAL AND INDUSTRIAL BASE” (EDTIB), Brussels, 14 May 2007, όπου εισαγωγικά αναφέρεται: “The maintenance of a strong DTIB in Europe is a fundamental underpinning of the European Security and Defence Policy. It is our DTIB which supplies the bulk of the equipment and systems our Armed Forces require; which ensures that they have the best which world-leading technology can provide for them; and which guarantees that we can operate with appropriate independence. And the DTIB is also a valuable economic asset, as a major source of jobs, exports and technological advance – which in turn helps to maintain public support for defence.”
[8] EUROPEAN ARMAMENTS CO-OPERATION STRATEGY, Brussels, 15 October 2008
[9] Οι αντίστοιχες διαδικασίες στο ΝΑΤΟ ρυθμίζονται με τις γνωστές ως Standing Operational Procedures (STO). Ο όρος που χρησιμοποιείται στις ελληνικές ένοπλες δυνάμεις είναι Βασικές Οδηγίες Ενεργειών (ΒΟΕ).
[10] Σημαντική για παράδειγμα θεωρείται η πρωτοβουλία του Γάλλου Προέδρου Ν. Σαρκοζύ, που εκδηλώθηκε ως πρόταση προς το Ηνωμένο Βασίλειο, τον Ιούλιου του 2008, για συγκρότηση κοινής δύναμης αεροπλανοφόρων που θα πλέουν στη Μεσόγειο.
[11] Επισημαίνεται ότι μεταξύ των κύριων στόχων του Ευρωπαϊκού Κολλεγίου Ασφάλειας και Άμυνας αναφέρεται: “…to further enhance the European security culture within ESDP”. Βλέπε: Council Joint Action 2005/575/CFSP of 18 July 2005 establishing a European Security and Defence College (ESDC). Official Journal L 194 of 6 July 2005.
[12] “France eyes defence EU transport, naval moves”, Reuters Africa, 27/6/2008. http://africa.reuters.com/wire/news/usnL15548214.html
This entry was posted in Ευρωπαϊκή Ένωση and tagged , , , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s